Ube / Oba

Manzarayla ilişkili bir ad

Gürcüce ube, koy veya korunaklı bir girintiyi anlatabilir. Köy adını kuytu bir yerle ilişkilendirmek yayımlanmış bir yorumdur; köyün kuruluş tarihini kanıtlamaz. Türkçe Oba adının 1925’te verildiği aktarılır. [7]

Değişen sınırlar arasında

Ube’nin geçmişi, İmerhev ve Şavşat’ın bölgesel tarihiyle iç içedir. Bölge yüzyıllar boyunca Osmanlı yönetiminde kaldı; 1877–1878 savaşından sonra Rusya İmparatorluğu’na geçti. Birinci Dünya Savaşı sırasında ve sonrasında yeniden büyük değişimler yaşandı. 1921’deki sınır düzenlemeleriyle İmerhev’in bu kesimi Türkiye’de kaldı. Bunlar bölgesel dönüm noktalarıdır; Ube’nin kuruluş tarihi olarak okunmamalıdır. [1]

1886’dan bir nüfus kaydı

Topchishvili ve Ghutidze’nin yer adları çalışması, 1886’da Ube’de 22 hane ve 157 kişi bulunduğunu ve bu kayıtta nüfusun Gürcü olarak sınıflandırıldığını belirtir. Gorgadze ve Chividze/Chivieti, köyün mahalleleri olarak sıralanır. Bu bilgiler günümüz nüfusunu değil, belirli bir tarihî kaydı anlatır. [2]

Marr’ın yolu ve kilise kalıntıları

Niko Marr 1904’te Diobani’den dağ yoluyla Ube’ye ulaştı. Günlüğünde Zed-Ube’den ve köyün alt tarafındaki bir kilisenin kalıntılarından söz eder: taşlar bir duvarda yeniden kullanılmış, yapının temelini seçmek zorlaşmıştı. Daba yönünde devam ederken DevaZeebi/DevaZevi mahallesindeki bir kiliseyi de inceledi. Bu notlar, bir gezginin o günkü gözlemleridir; yapıların bugün hangi durumda olduğunu tek başına göstermez. [3]

Yerel Handzta: aynı ad, aynı yapı demek değil

Handzta veya Hansta adı, Marr’ın Ube’ye uzanan güzergâhında geçer. 2015 Gürcüce baskısının editörü, burayı 2005 ve 2011’de yeniden ziyaret ettiklerinde rehberin sözünü ettiği kalıntıları bulamadıklarını anlatır; burayı Grigol Handzteli’nin manastırıyla özdeşleştirmeye karşı çıkar. Buna karşılık 2019 yer adları envanteri Ube’nin Handzta mevkiinde manastır kalıntılarından söz eder. Kaynaklar aynı görüşte değildir. Burada yerel adı koruyor, yapının kimliğini kesinleştirmiyoruz. [3] [2]

Mahalleler ve aile bağları

Şavşeti kitabında Ube için Ortamehele, İbişa Mahale, Gorgieti, Çivieti ve Kortohaze Mehele gibi mahalle adları kaydedilir. Aile tablosunda Türkçe soyadları, Gürcüce adlar ve aktarılan köken yerleri birlikte verilir: Altun–Molaşvili, Gül ve Kayan–Çividze, Dursun ve Turan–Bolkvadze bunlardan bazılarıdır. Yazarlar verilerin eksik olduğunu ve araştırmanın sürdüğünü açıkça belirtir. Bunlar aile tarihi için belgelere dayalı ipuçlarıdır; aynı soyadını taşıyan herkesin aynı kökenden geldiğinin kanıtı değildir. [1, s. 96]

Küçük yer adlarından büyük bir haritaya

Çalışmalarda “yukarı Ube” olarak açıklanan Zedube ile yukarı mahalleyi anlatan Zemobani kaydedilir. Tsetskhladze ayrıca Ube ile ilişkili su kaynakları için Tskaroti, ekili yerler arasında Aho ve bir tarla adı olarak Samghereli biçimlerini verir. Bu adlar suyu, arazi kullanımını ve köy içindeki konumu anlatmanın eski yollarını korur. Tam yerlerini göstermek için yerel bilgilerle doğrulanmış bir harita gerekir. [1, s. 314] [4]

Ahşap, su ve gündelik ustalık

Şavşeti kitabındaki dikkat çekici ayrıntılardan biri, o dönemde Altun soyadını kullanan Molidze ailesinin koruduğu ahşap su borularıdır. Yaklaşık iki metre uzunluğunda, 20–25 santimetre çapındaki kütüklerin içi oyulmuş ve su kaçırmayacak biçimde birleştirilmiştir. Doğanay ve Orhan’ın geleneksel Şavşat evleri çalışmasında da Oba’dan bir ev planı Şekil 3 olarak yer alır. Bu örnekler, ev yaşamını ve pratik ustalığı köy tarihinin bir parçası yapar. [1, s. 103] [6]

Gürcüce konuşma ve sözlü hafıza

Ube, Şavşeti kitabının dil incelemelerine de örnekler sağlamıştır. Tsotskhloba fiilinin yaşamak veya ikamet etmek anlamında kullanılması, tanıdık Gürcüce sözcüklerin yerel kullanımlarını gösterir. Folklor bölümünde, 27 Temmuz 2005’te Tina Şioşvili’nin atasözlerini kaydettiği Ubeli Gülhan Bilir de anılır; o sırada 60 yaşındadır. Bu tarihli kayıtlar belirli kişilerin seslerini korur; herkesin aynı biçimde konuştuğu veya hatırladığı anlamına gelmez. [1, s. 286, 507–508]

Şarkılarda ve danslarda Ube

2025 tarihli müzik ve dans kitabı, Daba’dan Ube’ye gelin giden bir kızın hikâyesini anlatan Ubis serze şarkısını ele alır; anlatıcılardan farklı yorumlar aktarır. Ayrıca 2022’de Ube’de Ayten Dursun’un evinde kaydedilen Tsadgomilay adlı kadın halka dansını tanımlar. Dansçılar serçe parmaklarıyla tutuşur ve akordeon eşliğinde hareket eder. Ekler bölümünde Dartulay dâhil başka Ube icraları da yer alır. Kayıtlar, sözler ve çeviriler ileride şarkı koleksiyonuna bağlanabilir; Ube’de icra edilen her eser köyde doğmuş sayılmamalıdır. [5]