Ube / Oba

Köyün adı ve konumu

Gürcüce უბე adı Latin harfleriyle Ube olarak yazılır. Oba resmî Türkçe biçimidir; Obaköy adı da soyadı belgesinde ve başka kayıtlarda görülür. Gürcüce ube, koy veya kuytu bir girinti anlamına gelebilir. Köy adını yerleşimin coğrafi biçimiyle açıklamak mümkün olsa da bu yorum tek başına köyün kuruluş tarihini belirlemez.

Ube, Artvin’in Şavşat ilçesinde, İmerhev bölgesindedir. Daba, Ziosi ve Svirevani yakın çevresindeki köyler arasındadır. Şavşeti’nin yerleşim incelemesi, dik yamaçlarla ve yan vadilerle bölünmüş bu coğrafyada Ube’yi daha düz arazisi bulunan yerler arasında sayar. Köyün yukarısında kaydedilen Zedube, yani “yukarı Ube”, ayrıca kullanılan bir yer adıdır.

Tarih ve gezginlerin gözlemleri

1835 nüfus defteri Ube’yi Çıldır eyaletinin İmerhev sancağında gösterir. Alemdar, köy kayıtlarının Hüseyin ve Osman beylerin hisseleri arasında bölündüğünü belirtir. Molla Numan bin İsmail’in kaydındaki şerh, öğrenim için İstanbul’da bulunduğunu söyler. Bu ayrıntı, köyün on dokuzuncu yüzyıldaki bağlantılarını somut bir kişi üzerinden görmemizi sağlar.

1877–1878 Osmanlı–Rus Savaşı sonrasında İmerhev Rus idaresine geçti. Ube daha sonraki nüfus listelerinde Gürcüce adıyla yer aldı. 1921 sınır düzenlemeleriyle bu bölge Türkiye’de kaldı. TAO-KLARCETİ’deki köy yazısı, Ube adının resmen Oba olarak değiştirilmesini 1925’e tarihlendirir.

Niko Marr, 1904 yolculuğunda Diobani’den dağ yoluyla Ube’ye geldi. Yayımlanan kronoloji bu aşamayı 30 Temmuz’a yerleştirir. Zed-Ube’yi solunda bırakarak köye 11.15’te ulaştı. Köyün aşağısındaki düz bir yerde, taşları çevre duvarına katılmış bir kilise kalıntısı gördü; temelin sınırlarını bile seçmek güçleşmişti. Saat 12.30’da Daba yönündeki Devadzeebi mahallesine vararak başka bir kiliseyi inceledi. Bunlar aynı kalıntının iki tasviri değil, ayrı yerlere ait gözlemlerdir.

Marr, Ube yolunda Handzta adlı yere de uğradı; ancak görünür yapı kalıntısı bulamadı. 2015 baskısının editörü, 2005 ve 2011 ziyaretlerinde de rehberin sözünü ettiği kalıntıları göremediklerini aktarır ve burayı Grigol Handzteli’nin manastırıyla özdeşleştirmeye karşı çıkar. Buna karşılık 2019 yer adları envanteri Ube’nin Handzta mevkiinde manastır kalıntılarından söz eder. Yer adı belgelenmiştir; tarihî manastırla bağlantısı konusunda kaynaklar uyuşmaz.

Nüfus ve mevsimlik yaşam

Eldeki rakamlar farklı türde kayıtlardan gelir. İlk satır yalnız erkekleri, Rus dönemi rakamları ise köy nüfusunu kapsar. Bu yüzden hepsini kesintisiz bir nüfus artış dizisi gibi okumamak gerekir.

Alemdar, Osmanlı defterinin başındaki cetvelde 80 yazıldığını, kişi kayıtlarının ise 81 erkeğe ulaştığını tespit eder. Sonraki yıllarda eklenen altı doğum ve altı ölüm bu düzeltilmiş toplamı değiştirmez. Bu bilgiler kadınların da dâhil olduğu bütün köy nüfusunu vermez.

Putkaradze’nin 1993’te yayımladığı Ube konuşmasında yaklaşık yetmiş haneden söz edilir. Anlatıcılar, şehirlerden gelenlerle yazın köyün dolduğunu, kışın ise bazen yaşlıların kaldığını ve yakındaki akrabaların onlara yardım ettiğini anlatır. Bu hatıra mevsimlik yaşamı anlamak için değerlidir; resmî sayım veya bugünkü nüfus tahmini değildir.

Bütün sütunları görmek için tabloyu yana kaydırın.

Mahalleler ve yerel yer adları

Putkaradze’nin derlemesinde Hüseyin Duman ve Cengiz Meydan sekiz mahalle veya aile temelli yerleşim adı sayar. Başka yayınlarda farklı biçimler ve daha kısa listeler görülür. Tablo bu adları bir arada gösterir; eski anlatıları bugünün resmî mahalle listesi olarak sunmaz.

Konuşmada mahallelerin ardından tarlalar, pınarlar ve yollar gelir. Zedube düz bir yer, Oromavli yonca ekilen bir alan olarak anlatılır. Didtsiskvilebi büyük değirmen taşları ve öğütme kapasitesiyle tarif edilir. Tskaroti, Endrokana, Sabuzankle ve Saskia gibi adlar daha sonraki envanterlerde de bulunur. Böylece köy coğrafyası yalnız yerleşimden değil, su ve tarımla ilişkili küçük alanlardan da oluşur.

Bir anlatıda uzun bir mezar ve aslan öldürdüğü söylenen Mir adlı kişinin hikâyesi hatırlanır. Konuşmacıya göre âşıklar bu hikâyeyi söyler, dedesi de Mir’in destanını bilirdi. Bu bölüm yerel sözlü geleneğin bir örneğidir; efsane unsurlarını doğrulanmış tarihî olaylar olarak kabul etmeyi gerektirmez.

Bütün sütunları görmek için tabloyu yana kaydırın.

Aile adları ve bağlantılar

Projenin soyadı belgesinde Ube / Obaköy başlığı altında dokuz kayıt bulunur. Tablo yerel aile adlarını, Türkçe bağlantıları ve belirli kollara ilişkin göç notlarını birlikte gösterir.

Bütün sütunları görmek için tabloyu yana kaydırın.

Gürcüce yazımlar, soyadı belgesindeki Latin harfli biçimlerden hazırlanmış editoryal çevriyazılardır. Belge, bu dokuz Ube kaydı için mahalle belirtmez. Çizgi, ayrı bir Türkçe soyadı verilmediğini gösterir; ailenin soyadı olmadığı anlamına gelmez.

Şavşeti kitabı, mahalleler içinde başka eşleştirmeler de verir: Ortamehele’de Duman–Paçalidze (muhtemelen Kiknadze); İbişa Mahale’de Altun–Molaşvili; Gorgieti’de Bilir–Gorgadze; Çivieti’de Gül ve Kayan–Çividze; Kortohaze Mehele’de Dursun ve Turan–Bolkvadze. Yazarlar listenin tamamlanmış olmadığını belirtir. Bu bilgiler tabloyu tamamlar; aynı soyadını taşıyan herkes için tek bir köken bağlantısı kurmaz.

Soyadı belgesinde, Çihori’nin Libani mahallesindeki Gorgadze–Kombazoğlu / Bilir ailesinin Ube’den geldiği de belirtilir. Ortayazı ve Elazığ notlarıyla birlikte bu kayıt, köyün aile tarihinin farklı yerleşimlere uzanan yönünü gösterir.

Evler, su ve köyün geçim kaynakları

Putkaradze’nin Ube anlatıcıları ahşap evlerden söz eder; eski hartama örtülerin yerini giderek sacın aldığını anlatır. Yaylalardaki bazı yapılarda ve tarımsal yapılarda ise ahşap örtüler sürmektedir. Yapı malzemelerindeki değişim, şehir, köy ve yayla arasında geçen mevsimlik hayatla birlikte ele alınır.

Şavşeti’de evlere su taşımanın ilginç bir örneği vardır: anlatı bölümünde Molidze, dönemin Türkçe soyadıyla Altun olarak tanıtılan ailenin sakladığı ahşap borular. Yaklaşık iki metreye ulaşan, 20–25 santimetre çapındaki kütükler oyulmuş ve su sızdırmayacak biçimde birleştirilmiştir. Kitabın aile tablosunda Altun için Molaşvili biçimi verilir; yayındaki bu iki biçim birbirine dönüştürülmeden aktarılmıştır.

Ube konuşmasında bahçeler ve ürünler de geniş yer tutar. Armut çeşitleri, hanstt elma dâhil elmalar, kirazlar, erikler, buğday, arpa, darı, patates ve farklı fasulye türleri sayılır. Anlatıcılar orman ve bahçe meyvelerini, aşılı ve aşısız ağaçları, çeşitlerin kendilerine özgü özelliklerini ayırt eder.

Ube–Parnuhi yaylaları ve Karçhal dağlarındaki Kotela yönü de anlatılır. Değirmenler, bahçeler, tarlalar ve yaylalar aynı geçim coğrafyasının parçalarıdır. Sayfadaki yayla fotoğrafı bu çevrenin ayrı bir görünümünü sunar; paylaşım tarihi bilinse de çekim tarihi belirtilmemiştir.

Gürcüce, şarkılar ve dans

Putkaradze’nin Ube metnini Hüseyin Duman (Kululienti) ile Cengiz Meydan (Devrishoğlu–Gorgadze) anlatır. Komşulardan yer adlarına, ürünlerden müziğe geçen konuşma, yerel Gürcücenin gündelik kullanımını da korur. Bir bölümde çocukların Gürcüceyi, dans havalarını ve şarkıları öğrenmeleri için yazın şehirlerden köye gönderildiği söylenir.

Anlatıcılar dans etmek için kullandıkları yerel ifadeleri açıklar ve akordeoncudan bir horomi çalmasını ister. Saydıkları repertuvar Artvin’de ve çevresinde tanınan havaları da içerir. Bir eserin Ube’de söylenmesi veya oynanması, mutlaka Ube’de ortaya çıktığı anlamına gelmez.

2025 tarihli müzik ve dans çalışması, Dabalı bir kızın Ube’ye evlenmesini konu alan lirik Ubis serze (“Ube’nin sırtında”) şarkısını ele alır. Kaynak kişiler hikâyeye farklı yorumlar getirir; bunlardan biri silahlı düğün konuklarından söz eder. Kitap ayrıca 2022’de Ube’de Ayten Dursun’un evinde kaydedilen kadın halka dansı Tsadgomilayı anlatır. Küçük parmaklarla tutuşan dansçılar akordeon eşliğinde hareket eder; ikinci bölümde yön değişir.

Ube, Şavşeti’deki atasözü derlemesinde de yer alır. Kitabın kaynak kişi listesinde altmış yaşındaki Gulhan Bilir köylü anlatıcılar arasında gösterilir. Bu kişisel katkılar, nüfus ve yapı kayıtlarının yanına köyün sözlü kültürünü ekler.

Kilise kalıntıları ve çevresi

2015 araştırma gezisi, Ube camisinin yaklaşık 150 metre batısındaki eski bir duvarda kilise yapı taşları kaydetti. Yaklaşık elli metre ileride, dere kenarında 1,8 × 0,7 metre ölçülerinde bir apsis yarım kubbesi parçası bulundu. Rapora göre burası Marr’ın anlattığı kilise olabilir; eşleştirme kesin olarak verilmez.

İkinci yer, köyün güneybatısında, Badzgireti Deresi’nin sol tarafındaki Barebi mevkiidir. Araştırmacılar burada küçük bir kilisenin güneybatı köşesini kaydetti. Dere taşları ve kabaca işlenmiş gri taşlarla örülmüş kalan bölüm yaklaşık 1,5 × 2 metre ölçüsünde ve 0,7 metre yüksekliğindedir. Bunlar 2015’te görülen kalıntının ölçüleridir; bütün yapının özgün boyutları değildir.

Bu bölümün fotoğrafları araştırma gezisi raporundan alınmıştır. Aynı kitap sayfasında Ube başlığının üzerinde bulunan ve önceki yapıya ait olan boyalı parçalar bu köyün görselleri arasına katılmamıştır.