ზიოსი

სოფელი და მისი სახელი

ზიოსი (Tepebaşı) დღევანდელი ართვინის პროვინციის შავშათის რაიონში მდებარეობს და იმერხევის ქართულენოვან სოფელთა შორის არის აღრიცხული. ადგილობრივ და ფოტოარქივებში გვხვდება Ziyos და Ziyosi; ზოგ ქართულ გამოცემაში იწერება ძიოსი.

აქ გამოყენებული წყაროები სახელს ინახავს, თუმცა მის ეტიმოლოგიას არ ადგენს. ისტორიული სახელით სოფლის მოძიება შესაძლებელია ქართულ საველე მასალებში, რუსეთის პერიოდის მოსახლეობის ჩანაწერებსა და ოჯახურ გადმოცემებში.

ზიოსი ისტორიულ ცნობებში

ნიკო მარის 1904 წლის მოგზაურობაში ზიოსის ერთ-ერთი ხსენება თეთრაკეთში ჩაწერილ საუბარს უკავშირდება. 65 წლის მთხრობელმა განმარტა, რომ თეთრაკეთი შედარებით ახალი დასახლება იყო და მისი მცხოვრებლები დასამობის ახლოს მდებარე გიგიეთიდან გადმოსულიყვნენ. იმავე მონათხრობით, ოსმალეთის დროს ამ მიწების მფლობელი ბეგი ზიოსში ცხოვრობდა.

ეს მარის მიერ ჩაწერილი ზეპირი ცნობაა და არა ზიოსში მისი ვიზიტის აღწერა. მიუხედავად ამისა, სოფელი აქ მიწათმფლობელობისა და მეზობელ დასახლებებს შორის გადაადგილების ისტორიაში ჩნდება.

მოსახლეობის ისტორიული ცნობები

როლანდ თოფჩიშვილისა და ინგა ღუტიძის მიერ თავმოყრილ რუსეთის პერიოდის საბუთებში ზიოსის მოსახლეობის ორი დათარიღებული ცნობაა მოცემული.

1886 წლის ჩანაწერში მოსახლეობა ქართველებად არის აღრიცხული, 1907 წლისაში — მუსლიმ ქართველებად. ეს ისტორიული წყაროების კატეგორიებია. რიცხვები შესაბამის წლებს ეხება და სოფლის დღევანდელ მოსახლეობას არ ასახავს.

ზიოსის უბნები

ისტორიული ტოპონიმების კვლევაში დასახელებულია სარვანი, ანუ სარვანიენთი. მამია ფაღავასა და თანაავტორების შავშეთის საგვარეულო ცხრილი ზედა და ქვედა უბნებს გამოყოფს. სხვადასხვა ჩანაწერის ეს სახელები ავტომატურად სამ თანაბარ ადმინისტრაციულ ერთეულად არ უნდა მივიჩნიოთ.

ზემო მაჰალეში ჩამოთვლილია მოლოღლი, თურანოღლი, ფალაზოღლი / ფალაზები და ჭიმურები; ქვემო მაჰალეში — ხეირულოღლი და აბდიოღლი. თურანოღლის გასწვრივ მითითებულია სარვანიძე და ადგილობრივი წარმომავლობა. ხეირულოღლის უკავშირდება ბალაძე და არდაანიდან მოსვლა, აბდიოღლის კი — ფოცხოვიდან. ეს ჩაწერილი საგვარეულო ცნობებია და არა თანამედროვე მოსახლეობის რეესტრი.

საგვარეულო სახელები და გვარები

პროექტის გვარების საბუთში ზიოსს ორი ჩანაწერი ეკუთვნის: Gümüş და Yılmaz. არცერთისთვის არ არის მოცემული ქართული საგვარეულო სახელი ან უბანთან კავშირი. ამიტომ გამოტოვებული ველები ვარაუდით არ არის შევსებული.

შავშეთში მოყვანილი ძველი საგვარეულო სახელები ცალკე კრებულს ეკუთვნის. მხოლოდ სახელის მსგავსება მათ დღევანდელ თურქულ გვარებთან დასაკავშირებლად საკმარისი არ არის. გვარების საძიებო გვერდის ბმული ზიოსის ორ არსებულ ჩანაწერს ხსნის.

პატარა ეკრანზე ცხრილი გვერდით გადააცურეთ.

ტირე ნიშნავს, რომ ადგილობრივი სახელი ცალკე არ არის მოცემული. ეს ჩანაწერების და არა კომლების რაოდენობაა.

საქმიანობა, საკვები და სიტყვები

ფაღავა და თანაავტორები ყველის დამზადების აღწერაში ზიოსის ცნობასაც იყენებენ. სოფელს მიკუთვნებულ მონათხრობში დამარილებულ ყველს ხის ჭურჭელში, კანდრაში ტენიან, ქვებით ამძიმებენ, თავს ახურავენ და ინახავენ. ეს ყოფითი დეტალი რძის შესანახ საკვებად ქცევის პრაქტიკას გვაცნობს.

სოფელი სამეურნეო ლექსიკაშიც არის წარმოდგენილი. ფარცხს, რომელიც ნაშრომში ფოცხის ფორმებთან ერთად განიხილება, ზიოსში კანჯასაც უწოდებენ. მიწის დასაშლელად და თესლის დასაფარად გამოყენებული იარაღის სახელი ადგილობრივ მეტყველებას ყოველდღიურ საქმიანობას უკავშირებს.

სიმღერები და ამინდთან დაკავშირებული წესები

შავშეთის მუსიკის ნაწილში ზიოსელი მეჰმედ ილმაზი ქართულად მოსაუბრე მომღერლად არის მოხსენიებული. უსტამისის იაილაზე მან შეასრულა ჯინველო, პატარა გოგო დამეკარგა და შამ-შალახო, შალახო. წყარო ზიოსელი მომღერლის რეპერტუარს გვაცნობს და არ ამტკიცებს, რომ ეს სიმღერები სოფელში წარმოიშვა.

კიდევ ერთი სახელით ცნობილი მთხრობელია ზიოსელი გულდიხან ბილირი, რომლის ცნობები 2005 წელს, 67 წლის ასაკში ჩაიწერა. მან აღწერა ლაზარობა — წვიმის თხოვნისა და ხანგრძლივი წვიმის შემდეგ გამოდარების წესები. ბავშვები კარდაკარ დადიოდნენ, მათ წყალს ასხამდნენ, ხოლო ლექსებში საკვებსა და ამინდის შეცვლას ითხოვდნენ.

ბილირისგან ჩაიწერა ნისლის გაფანტვისა და მზის გამოჩენის სათხოვარი ლექსიც. ეს მასალა გვიჩვენებს, როგორ აისახა სეზონური საზრუნავი ბავშვების საქმიანობასა და ზეპირ სიტყვიერებაში. იგი საველე კვლევისას ჩაწერილ მოგონებებს წარმოადგენს და არ ნიშნავს, რომ დღეს ყველა ოჯახი ამ წესებს ასრულებს.

კოკოლას ციხე და ეკლესიის ადგილი

ტაო-კლარჯეთის 2015 წლის ექსპედიციამ Tepebaşı-დან დაახლოებით 700 მეტრით დასავლეთით, კოკოლას კლდოვან ბორცვზე ციხის ნაშთები აღწერა. გეგმა რელიეფს მიჰყვება. მიწისა და მცენარეულობის ქვეშ კოშკის დაბალი, დუღაბით ნაგები კედლებია შემორჩენილი; მეორე კოშკის ნაწილიც გეგმის დონეზე იკითხება.

ექსპედიციამ სოფელში, გზასთან, ისააკ ბილგის სახლთან ახლოს ეკლესიის ადგილიც დააფიქსირა. ზედაპირზე დუღაბიანი ნანგრევები ჩანდა. ცნობით, წყლის სამუშაოებისას სამშენებლო ქვები და ადამიანის ძვლები უპოვიათ. ეს ადგილი კოკოლას ციხისგან განსხვავდება; აქ გამოტანილი ორივე საექსპედიციო ფოტო ციხის ნაშთებს ასახავს.

არქიტექტურული აღწერა, მოსახლეობის საბუთები და სახელით ცნობილი მთხრობელები ზიოსს რამდენიმე მხრიდან გვაცნობს: როგორც ნაგებობათა კვალის მქონე დასახლებას, ისტორიულ აღრიცხვაში შესულ თემს და ქართული სიმღერების, სიტყვებისა და ოჯახური მეხსიერების ჩაწერის ადგილს.